Nordisk skiferdsel, Hemsedalsfjellet 27.-31. januar 2014

Siste veka i januar var sett av til ein langtur over Hemsedalsfjellet frå Breistøl til Hemsedal. 21 elevar skulle gå denne turen med to rettleiarar. I forkant planla vi turen godt i teltgruppene. Ein del av forarbeidet var å planlegge og forberede mat til turen. Eg er oppteken av å ete god og næringsrik mat og hadde eit ønskje om at vi skulle tørke og lage vår eigen turmat. Målet var at det skulle bli like enkelt å klargjer og smake betre enn "Toro" eller "Real Turmat.

Turking av mat

Å tørke mat vert på fagspråket kalla "å dehydrere mat". Ved å tørke mat kan ein auke haldbarheita på varene og behalde næringsinnhaldet, samstundes som ein reduserer mykje av vekta på råvarene (Sanabona, u.å). For å tørke mat kan ein bruke ulike metodar: henge maten på ei snor i romtemperatur, tørke i steikeomn eller bruke ein dehydrator (tørkemaskin). Ved å tørke maten kan ein redusere vekta med opp til 90% på frukt og grønsaker og omlag 60-70% på kjøtt (Wegge, 2013). Dette vil ein garantert kjenne forskjell på i tursekken på ein femdagarstur i høgfjellet.

Ein heil brokkoli ferdig turka.
Foto: Ragni K. Odéen

Ostehøvel fungerer godt for å få løvtynne gulrotskiver.
Foto: Ragni K. Odéen

Mat som eignar seg for turking er det meste av frukt- og grønsaker og kjøt (Wegge, 2013). Før ein kan tørke må ein kutte opp råvarene i små bitar. Tenk gjerne på å få fram mest mogleg endar for at fibrane i maten tørkar fortare, og hurtigare trekk til seg fuktigheit når ein skal ete maten seinare (Wegge, 2013). Nokre råvarer krev litt forarbeid før ein tørkar den. Dette er til dømes kjøt som bør steikast i forkant. Gulrot, brokkoli og blomkål bør forvellast før ein tørkar dei. Ved forvelling kokar ein grønsakene i 2-3 minutt, som gjer maten mjukare og lettare å tørke, i tillegg til at ein fjernar ein del bakteriar (Wegge, 2013). Når forarbeidet er gjort legg ein maten på ei rist med nok mellomrom til at lufta kan strøyme gjennom. La maten tørke 6-8 timar, eller til den er hard (Wegge, 2013).

Klart for turking! 

Foto: Ragni K. Odéen

Mange trur at ein må ha tørkemaskin eller varmluftsovn for å tørke mat. Før denne turen hadde eg aldri tørka mat sjølv, men ville vise at det var mogleg - til og med i ein gammal steikeomn utan varmluft. I første omgang tørka eg gulrot, brokkoli og paprika. Eg følgde oppskrifta om å kutte opp i småbitar og forvella grønsakene før eg sette dei i steikeomnen. Paprikaen trong ikkje forvelling eller steiking. Ideelt sett skal ein tørke grønsakene på bakepapir og rist i omnen, eg hadde heller ikkje rist og prøvde meg fram med steikebrettet. Sjølv om Wegge (2013) skriv at ein tørkar i omnen på 100°C, har eg betre erfaring med å tørke over natta ved lågare temperatur (50-70°C) for å ikkje svi maten.

Eg tykte turking av mat i vanleg omn med steikebrett fungerte utmerket. Det er nok ikkje ideelt med tanke på straumforbruk og effektivitet, men om ein ikkje har andre alternativ så går dette fint. Tynne skiver/bitar er eit stikkord for å få eit godt resultat. I ettertid har eg prøvd å tørke kylling på ulike måtar, eg opplevde at ferdiggrilla kylling som ein riv opp med fibrane fungerer godt til turking. Desse fibrane trekk hurtig til seg fuktigheit og smakar godt! Eg opplevde at det berre vart att 10% av vekta på grønsakene eg tørka, som tyder at det har vore vellykka og all fuktigheita har trekt ut. 

 Referanseliste:

Inge Wegge. (2013). Lag turmaten selv! Lasta opp 08.05.14 frå http://ut.no/artikkel/1.10867465

Sanabona. (u.å). Tørking av mat i dehydrator. Lasta opp 08.05.14 frå http://www.sanabona.no/kjokkenutstyr/15-torking-av-mat-i-dehydrator

Vintertur med førstehjelp 22.-23.01.14

Å etablere leir

Denne gongen reiste vi til Haukåsen for å teste vinterutstyret vårt. Dette var ein kort fjellskitur med heile B2 der vi hadde fokus på leiroppsett, orientering og førstehjelp. Hovudmålet var å teste ut personleg- og fellesutstyr før ein lengre tur i veke 5. På turen skulle vi skaffe oss erfaring og kunnskap om leirliv vinterstid (teltoppsett, levegg, latrine etc.), bruk av primus i telt, vinterorientering og tilpassing av skiutstyr. I dette innlegget vil eg vidare ta føre meg korleis etablere leir vinterstid.

Magnhild i fint driv.
Foto: Ukjent

 På vintertur i høgfjellet kan ein ofte bli utsett for hardt vêr med mykje vind og snø. Når ein skal etablere leir vinterstid er det difor fleire faktorar ein bør vurdere å ta omsyn til for å få ei best mogleg oppleving, og for å unngå å måtte stå opp midt på natta for å rette opp teltet. Ein bør mellom anna vurdere fleire faktorar ved plasseringa av teltet og det kan vere lurt å på førehand verte einig om korleis ein som gruppe ønskjer å gå fram med å setje opp teltet for å effektivisere. I tillegg fins det enkelte andre lure triks som gjer overnattinga meir behagelig.

Det første ein må tenkje på ved etablering av leir er om plasseringa er trygg. Vurderingar ein må gjer her kjem an på type tur og underlag. På høgfjellet er det først og fremst utlaupssonar ein må tenkje på. Uansett snøforhold skal ein aldri leggje leiren i ei utlaupssone (Horgen, 2010). Ved telting på isbre må ein sjekke heile området ein skal telte og bevege seg i med søkestang for å finne ut om det fins sprekker i området (Skog). Når tryggleikssjekken er godkjent bør ein finne eit flatt område der ein ønskjer å ha teltet. Dette er lurt for å kunne liggje i ro utan å skli rundt på liggeunderlaget heile natta. Eit tips er å tråkke med ski over området ein ønskjer å ha teltet, for å sintre snølaget øvst. Når ein plasserer teltet, særs ved tunneltelt, må ein tenkje på å setje kortsida mot vinden for at vinden skal få minst mogleg tak i teltet (Skog). 

Etter klargjering av teltplass skal teltet opp. Først må ein sikre teltet for at det ikkje skal ta ut i vinden. Fest kortsida som skal opp mot vinden med eit par ski. Plasser dei med undersida mot teltet, slik at stålkantane ikkje kan kutte av løkka den er festa i. Når teltet er godt sikra kan ein rulle ut teltet og tre i teltstengene (Skog). Dersom ein er fleire saman er det lurt å samarbeide for å kjappast mogleg få opp teltet. Før ein bardunerer teltet bør ein strekkje det ut i lengderetning (Skog). Når dette er gjort kan ein stramme teltstenger og bardunere teltet godt. Eit stramt og fint telt gir frå seg mindre varme i vinden (Skog). Difor kan det vere lurt å leggje ekstra energi i å stramme teltet og bardunere godt ein ekstra gong, før ein for siste gong går inn i teltet om  kvelden. I tillegg minskar ein risikoen for at ein må ut å sikre teltet om natta. 

Leirliv
Foto: Magnhild Øfsti

Når ein har fått opp teltet er det fint å la ein person gå inn for å grave kuldegrop og klargjer teltet inne. I mellomtida kan dei andre i teltlaget grave blokker som ein legg rundt snøskjørtet eller kanten på teltduken (Skog). Dette gir betre isolasjon og strammar opp teltet, men ein må hugse på at ventilasjonen vert dårlegare. Difor er det viktig å opne lufteslusene godt for å få god nok ventilasjon. Dersom ein skal lage mat i forteltet er det óg viktig med god lufting for å sleppe ut farlege gassar og unngå mykje kondens i teltet. Dersom ein har tid og overskot kan det òg vere fint å grave levegg for å auke komforten. Den som       allereie er inne i teltet kan då byrje med matlaging medan dei andre arbeidar ute.

På denne turen var vi ikkje direkte i høgfjellet og hadde forholdsvis godt vêr då vi skulle etablere leir. Likevel skulle vi tenkje oss at vi var på høgfjellet og at vinden piska rundt oss. Når ein er store grupper kan ein plassere telta i eit system som gjer at ein ligg i le for kvarandre. Vi sette opp teltet uavhengig av dei andre denne gongen. Deretter laga vi kuldegrop og levegg for å få det meir behagelig. Dette gjekk forholdsvis smertefritt. Det var fint å få øve seg på leiroppsett før ein for alvor skulle opp i høgfjellsvêret på Hemsedalsfjellet.

Referanseliste:

Horgen, A. (2010). Friluftslivsveiledning vinterstid. Høyskoleforlaget, Kristiansand.

Skog, Cecilie. Frå Cecilie Skogs Dagbok. Lasta opp 04.02.2014 http://www.gamme.no/om-gamme/item/1277-etablere-leir

Skogstur 4.-8. november

Solotur

I løpet av skogsturen, som var lagt til første veka i november, skulle vi ha eit solodøger. Dvs. gjennomføre ei overnatting åleine i skogen. Målet med denne eigenturen var å bli bevisst på kva føresetnadar ein sjølv har for å klare seg åleine. Eg har aldri overnatta ute åleine før. Har eg alle dei grunnleggjande ferdigheitene som vi har brukt ilag i løpet av hausten? 

Å vere ute i skogen åleine kan for mange vere ei stor utfordring. Ikkje berre fordi ein må gjer alle arbeidsoppgåver åleine, men skogen i seg sjølv kan verke skummel. Dette var eg litt bekymra for då eg høyrde at vi skulle ha ei solo-overnatting. Solo overnattinga var meint for å utfordre oss og for at vi sjølv skulle finne ut av kva vi meistrar med leirlivet.

Utsikt frå bustaden min.
Foto: Ragni K. Odéen

I dagens samfunn vil det som regel vere visse krav til oss som menneske (Miljøverndepartementet, 2009). Det vil alltid vere område der ein ikkje når opp. Meistring er nøkkelen for sjølvrespekt og kjensla av å lukkast er viktig (Miljøverndepartementet, 2009). Ved å oppleve at ein ikkje når opp på eit område må mennesket søkje vidare etter område som ein betre mestrar for å få den gode kjensla. Ute i naturen kan det enkelte individ oppsøkje dei utfordringar ein sjølv meiner å meistre (Tordsson, 2007). Til dømes fins det ulike måtar å byggje gapahuk på, nokre meir avanserte enn andre. Alt etter kunnskap og tidlegare erfaring kan ein velgje ut ein type gapahuk som ein meiner ein kan mestre å lage åleine.

Gapahuken min: laga av ein trefot og jervenduk.
Foto: Ragni K. Odéen

Eg var heldig og hadde ein fantastisk utsikt frå leiren min på eigenturen. Eg vart så overvelda over naturen og utsikta at eg berre måtte slå leir på dette utsiktspunktet. Minuset var at eg måtte gå eit stykke for å hente god ved, men eg såg ikkje på dette som eit stort problem. Eg valde å slå leir på denne staden, og vurderte mine eigenskapar til å slå leir og samle ved som gode nok til at eg ikkje trong å liggje nede i tettaste furuskogen. Eg fekk nok ved og bål til å lage både middag og koke vatn til frukost. Bustaden min laga eg av ein enkel jervenduk, tre trestokkar og litt hyssing. Eg var svært nøgd med både bål og gapahuk, og kjende på mestringskjensla.


Dei grunnleggjande ferdigheitene som trengs for ein solotur, eller for å overleve i naturen, fekk eg bekrefta at eg eigde. Eg valde område og utforming av gapahuk og bål etter eigen evne. Eg visste kvar eg fann god ved, og at eg måtte gå litt lengre for å finne den. Med god utsikt, fin leir og bål gløymde eg å tenkje på at eg i utgangspunktet tykte dette kunne bli ein skummel kveld og natt.

Leirstaden min.
Foto: Ragni K. Odéen

Litteratur:

Miljøverndepartementet (2009). Naturopplevelse, friluftsliv og vår psykiske helse. http://www.regjeringen.no/nb/dep/md/dok/rapporter_planer/rapporter/2009/naturopplevelse- friluftsliv-og- var-psyki.html?id=578787 (Lasta opp 21. november 2013)

Tordsson, B. 2007. "En sunn sjel i en sunn natur. Naturen som sanselig rikdom, symbolverdien og grunnlag for selverkjennelse". Bø: Høgskulen i Telemark.

Rettleiartur 9.-11. oktober

Bål

Eit av høgdepunkta med rettleiarturen var å lage ordentleg, god mat på bål. Rettleiarane skulle sørgje for å handle inn middag til første dag, og vi hadde ansvar for den andre middagen. For å lage mat nytta vi stort sett bål, men fekk òg prøve ut kokegrop. I dette innlegget vil eg fortelje litt om min eigne erfaring med bålbrenning og saman med faglitteratur reflektere om korleis ein blir god til å fyre bål.

Bolledeig på pinne var suksess!
Foto: Ragni K. Odéen

For å få til eit godt bål meinar eg det trengst ein dose tålmod og gjerne nokre lure triks på handa. Etter eit år på folkehøgskule med friluftsliv skulle ein tru at eg var blitt ein "racer" på å fyre bål. Den gong ei. Det er først etter at eg byrja å studere at eg har lært meg småtriks som gjer at eg kan fyre bål heilt åleine. På folkehøgskulen var det andre som var flinkare enn meg, så eg trakk meg vel heller unna og lot dei styre på. Heldigvis vart eg vaksnare med åra, og på rettleiarturen vart det bål med kun ei fyrstikk!

Ein grunnleggjane kunnskap for å få til eit bål er branntrekanten (brannvettskolen.no). Det trengs brennbart materiale, oksygen og energi (varme). For å få veden til og brenne, må vi tilføre varmeenergi til den når "tenn-temperaturen". Etter dette vil veden brenne av seg sjølv og avgi spontan varme til det brennbare materialet rundt (Seland, 2000). Det er lurt å ha eit godt lager med tørt materiale i ulik tjukkleik før ein skal setje fyr på bålet (Seland, 2000). Før ein kan få fyr på dei store vedkubbane bør ein starte med småkvister og stadig leggje på større materiale. Tips til opptenningsved er bjørkenever, små, tørre furu- eller grankvister og anna tørt, smått materiale (Seland, 2000). Legg småkvistene og neveren i ein liten haug, men sørg for å ha litt på lur ved sida av til å "mate" bålet med. Deretter kan du lage ein pagode eller kjegleformasjon(pyramide) med litt større kvister (Seland, 2000). Sørg for at det er nok tilgong til oksygen før du tenner på.

Småkvist og never.
Foto: Ragni K. Odéen

Min erfaring med å fyre bål er at du lærer best av å prøve sjølv og ikkje ver redd for å spør om tips eller gjer feil. Ein lærer av erfaring. For å få fyr på bålet med kun ei fyrstikk gjeld det å vere nøye med grunnarbeidet. Her har Seland (2000) fleire gode småtips. Tørr bjørkenever er kanskje det beste trikset, meiner eg. Kombinert med litt tørre furukvister og tyrived har ein eit godt grunnlag for opptenning. Eg likar godt å bruke metoden der ein byggjer ein pagode, istadenfor eit kjeglebål, som Seland (2000) beskriv. Ein byggjer opp ein firkat med to og to parallelle kvister og fyrer opp i midten. Etterkvart byggjer ein opp med større materiale. Pagodebålet opplev eg som meir stabilt enn pyramidebålet og eignar seg godt for å setje kjelar til matlaging på. I tillegg er det denne type bål eg personleg har mest erfaring med.

Skal ein bli godt til å fyre bål gjeld det først og fremst å interessere seg for det. Deretter må ein ta til seg alle små tips og triks frå meir erfarne bålbrennarar. Hugs på branntrekanten. Om ein av faktorane manglar, blir det ikkje bål. Tørt materiale er òg essensielt for å få fyr på bålet. Til slutt gjeld det, som med det meste anna, å skaffe seg erfaring med bålbrenning og finne ut korleis du vil byggje opp bålet ditt. Ta med deg ein venn ut i skogen og kos deg rundt bålet!

Grunnlaget blir lagt med utsikt mot Sognefjorden.
Foto: Ragni K. Odéen

Kjelder

Brannvettskolen.no. Hva er brann? [Internett] henta frå http://www.brannvettskolen.no/Ungdomstrinnet/Brannfysikk/Hva-er-brann 14. november, 2013

Seland, J. (2000). Ild og Bål. I Ut, naturligvis! Barn, natur og uteaktiviteter, red. Furuset, K. DMMHs publikasjonsserie, Trondheim.